Er zijn meerdere varianten van de Elfstedentocht voor fietsers. Misschien dat er daarom ook wel meer gesproken wordt over Elfstedenroutes voor fietsers, waarvan er één bewegwijzerd is, dan over een "Dé Elfstedentocht".
Deze pagina verschaft informatie over de route van de bewegwijzerde Elfstedenroute, op basis van een algemeen verkrijgbaar routeboek en de daadwerkelijke situatie (2000-2003). Het is dus geen reisverhaal; het is meer bedoeld als aanvullende informatie over de route zelf, vooral gericht op fietsers die een wat grotere dagafstand willen halen.
Het is goed mogelijk om van de ongeveer 230 kilometer lange Elfstedenroute een ééndaagse tocht te maken, zeker in de periode mei tot en met augustus, zonder dat er dan een écht hoge gemiddelde snelheid vereist is. De route zelf leent zich ook erg goed voor een opsplitsing in 2 of 3 delen, mede door aanwezigheid van NS-stations in bijvoorbeeld Stavoren (kaart 5), Harlingen en Franeker (kaart 8).
Wie per trein naar Leeuwarden wil moet letten op vervangend busvervoer wegens onderhoud aan het spoor, zeker in de weekeinden: de fiets mag dan niet mee in de bus!
Over de vroegst mogelijke aankomsttijden in Leeuwarden valt wel iets te zeggen. De laatste trein uit de richting Amersfoort, via Zwolle, komt om 2:00 uur 's nachts aan (2003). In juni begint de ochtendschemering tussen 3:30 en 4:00 uur, dus een eventuele wachttijd is dan wel te overzien. Merk op dat dit niet het meest comfortabele en prettige begin is, maar deze methode levert dan wel de meest beschikbare fietstijd op. Zó vroeg beginnen vraagt wel aandacht voor de vaartijden van de pont bij Langweer, en zeker ook voor de temperatuur in het holst van de nacht.
De eerste treinen uit het midden des lands komen 's ochtends pas rond 9:15 uur in Leeuwarden aan. Het kan dan de moeite waard zijn om een andere vertrekplaats te kiezen, bijvoorbeeld Amersfoort of Zwolle, als dat mogelijk is. Met eigen vervoer, of met overnachten in de omgeving van Leeuwarden, is het uiteraard wel mogelijk om "ergens" tussen 4:00 uur en 9:15 aan de Tocht der Tochten te beginnen.
Over de vertrektijd van "de laatste trein" uit Leeuwarden richting huis is hier weinig zinnigs te zeggen, omdat dat vooral afhangt van de reisbestemming. Voor het midden des lands zal dat ongeveer 22:00 uur zijn (2003).
Onder andere bij de winkels van de ANWB (ook voor niet-leden, bovendien is hun korting voor leden op deze produkten toch niet van toepassing) zijn voor tenminste 2 fietsvarianten routeboeken verkrijgbaar.
Het eerste boek (uitgave 1998), getiteld "Elfsteden fietsroute (Cultuurhistorische fietstochten langs de Friese Elf Steden)", blauwe kaft, dat wordt hier verder niet inhoudelijk behandeld of gebruikt. Toch is dit boek, met bijbehorende landkaart, voor belangstellenden beslist de moeite waard! Er staat meer achtergrondinformatie in dan in de andere routegids, waaronder 124 "kijkpunten", enzovoort. De auteur is Diederik Mönch, ISBN 90 6064 927 3, prijs ongeveer 12 euro.
Uitgegaan wordt verder van de bewegwijzerde variant, met het daarbij passende routeboek uit de "ANWB/VVV Lange Fietsronde"-reeks: Elfstedenroute, auteur Bartho Hendriksen, eerste druk (gegevens afgesloten per januari 1999), ISBN 90 18 00811 7, prijs ongeveer 8 euro.
Meteen bij het begin van de Elfstedenroute, uitgaande van vertrek vanaf NS-station Leeuwarden, kan het even duren voordat het eerste routebordje in beeld komt. Het boek lijkt uit te gaan van het verlaten van Leeuwarden via de Marshallweg.Ga echter niet schuin linksaf de Marshallweg op, maar blijf langs het water de Snekertrekweg helemaal volgen (de beborde route loopt daar langs de overkant), en ga pas aan het einde linksaf. De juiste route wordt dan vanzelf opgepakt vanaf de brug bij de Heliconweg (N357). De Snekertrekweg is "niet te missen": meteen bij het NS-station Leeuwarden linksaf, en eventjes verder komt de (brug over de) trekvaart in zicht. Steek deze trekvaart niet over.
Een herkenbaar, alternatief startpunt is ook mogelijk: vanaf NS-station Leeuwarden rechtdoor richting centrum, aan het einde linksaf (Ruiterskwartier, horeca-gebied), aan het einde met de rechterbocht mee langs het water tot de brug vóór Oldehove. Daar min-of-meer schuin linksaf de brug over (richting de Mr. P.J. Troelstraweg/N357 of Harlingerstraatweg/N355). Kies tussen óf eerste straat links, om daar dan meteen de Elfstedenroute op te pakken, óf blijf daar eventjes (tegen de route in) rechts aanhouden, tot het verkeersplein met "Us Mem" (standbeeld koe), aan het einde van de Harlingerstraatweg. Vanaf daar dan dus weer een klein stukje terug.
De globale route loopt door Leeuwarden langs de westelijke oever van de Dokkumer Ee de elfde stad in, en verlaat Leeuwarden via de Newtonweg, via resp. de Eekswerd, Dokkumertrekweg, Noordersingel, Harlingertrekweg, Heliconweg (brug), Snekertrekweg, Zwettestraat, onder de Marshallweg door, en dan rechtsaf richting de Pascalstraat, en tenslotte rechtsaf de brug over het Van Harinxmakanaal op (Newtonweg). Een stukje vóór die brug is aan de linkerzijde de Zwettenhaven, en (in het verlengde) de Zwette, heel goed zichtbaar: daar worden de schaatsen ondergebonden. Het laatste stukje in Leeuwarden zou overigens rond 2003 geherconstrueerd kunnen gaan worden, als de bereikbaarheidsplannen voor Leeuwarden doorgaan.
Routekaart 2, pagina 20, traject Oosterwierum-Langweerdervaart (veerpont)
Een stukje na de spoorwegovergang, bij ANWB-wegwijzer 208, gaat de Elfstedenroute linksaf, naar de N354 ten oosten van Scharnegoutum. Eerst wordt dus Sneek aangedaan; daarna pas IJlst. Deze (Leeuwarder-) weg loopt door tot in het centrum van Sneek. Aan het einde, na het passeren van water, rechtsaf, waarna de route later linksaf de stadskern induikt. Op een gegeven moment een groot plein aan de rechterkant passeren (geen routebord van de Elfstedenroute), en dan rechstaf via de Kerkgracht (klein straatje). Aan het einde van de Kerkgracht uiteindelijk linksaf, het spoor over (Bolswarderweg), en langs een stadsparkje steeds rechtdoor (Harste), de Stadsrondweg Noord (N354) oversteken, om tenslotte in westelijke richting Ysbrechtum te bereiken. Vanaf daar geeft het routeboek de werkelijke route opnieuw weer, tot aan de N7 bij terugkeer in Sneek.
De Elfstedenroute volgt, weer terug in Sneek, de N7 met relatief veel stoplichten. Waar de N7 overgaat in de A7, daar klopt het routeboek wel weer. In Uitwellingerga zelf doorrijden tot vlak aan het Prinses Margrietkanaal, daarna rechts, en aan het einde van dat stukje de steile brug over het kanaal opfietsen. De beborde route loopt verder, iets meer dan aangegeven is, over de parallelweg van de A7.
Routekaart 4, pagina 24, traject Langweerdervaart (veerpont)-Balk
De vaartijden van de enige pont die is opgenomen in de Elfstedenroute, staan als kaartbijschrift op pagina 24. Kosten: 0,50 euro (2003). Het is niet bekend of alle feestdagen, zoals bijvoorbeeld Goede Vrijdag, als een zondag beschouwd worden, qua vaartijden. Aanvullende informatie over deze veerdienst is hier te vinden.
In de directe omgeving van Langweer en Sint Nicolaasga is het ongeveer 15 tot 20 kilometer naar het NS-station van Heerenveen (bewegwijzerd).Net voorbij Sloten lijkt het misschien even fout te gaan, richting de oever van het Slotermeer, maar zowel de bebording als het routeboek geeft de juiste weg weer.
Het traject Rijster Bos-Workum (sluisbrug) maakt, in omgekeerde richting, deel uit van de ook bewegwijzerde Zuiderzeeroute. Deze route loopt ook door Oudemirdum.De in het boek aangegeven route is helemaal correct, wat er wel voor zorgt dat de afstandentabel op de pagina's 48 en 49 "onduidelijk" overkomt. Deze wekt de indruk dat de Elfstedenroute door (of tenminste vlak langs) Warns loopt, maar dat is dus niet het geval. Kaart 5 sluit aan op kaart 7, voor wat betreft de Elfstedenroute. Routekaartje 6 geeft de oostelijke kant van de Fluessenronde weer.
In het historische cntrum van Hindeloopen loopt de route op een gegeven moment even Hindeloopen zelf in, alhoewel dan ook (niet aanbevolen) de dijk gevolgd kan blijven worden.
In de omgeving van het NS-station Hindeloopen (bij Grote Wiske) volgt de Elfstedenroute de streepjeslijn. Vanaf daar, tot en met de ANWB-wegwijzer 12073 (bij de N359), is het wel aan te raden om de routekaart binnen handbereik te houden, omdat de omgeving hier een ietwat desörienterend effect kan hebben (risico op verkeerd afslaan).
Routekaart 5 sluit aan op kaart 7, als het om de Elfstedenroute gaat. Kaart 6 heeft betrekking op de oostelijke lus van de Fluessenronde, net zoals het onderschrift over de streepjeslijn bij kaart 7.Via de streepjeslijn wordt, ongeveer op de helft van de Elfstedenroute, Workum bereikt. Tot ANWB-wegwijzer 8161 (bij Tjerkwerd/de N359), klopt de weergegeven route met de bewegwijzering. Daarna blijft de route steeds langs hetzelfde water lopen (de Trekvaart van Workum naar Bolsward), tot in Bolsward; dus niet langs de N359. De bocht in en uit het centrum van Bolsward lijkt dan ook iets te ruim (naar rechts) weergegeven.
Bij het ziekenhuis, bij het binnenrijden van Harlingen, loopt de route rechtdoor i.p.v. rechstaf. Let (ook daar) goed op bij de rotonde: in de provincies Drenthe, Groningen en Friesland hebben auto's daar (vaak) wél voorrang! Als de spoorwegovergang in zicht is, gaat de bewegwijzerde route aan de zuidkant langs het NS-station Harlingen. Pas na het NS-station gaat de beborde route rechts- en (over het spoor) weer linksaf, om zo weer op de route uit het boek te komen.
Afstandentabel (t/m Franeker) Leeuwarden (Us Mem) 0 Hindeloopen 112 Sneek 32 Workum 120 IJlst 42 Bolsward 134 Sloten 72 Harlingen 151 Stavoren 101 Franeker 170 De route bij de haven van Harlingen is iets "te grof" weergegeven, en loopt niet zoals in het boek langs het Van Harinxmakanaal. De N390 wordt gevolgd, waarna bij ANWB-wegwijzer 1348 het boek weer helemaal gaat kloppen. Er is hier een nieuwe haven aangelegd, die (nog) niet in het routeboek staat, en waar vanzelfsprekend omheen gefietst moet worden.
Nou ja, tot aan de Waddenzeedijk. Het boek geeft aan dat de route zich daar langzaam van de zeedijk verwijderd. De bordjes geven daar aan dat ("helemaal van de kaart") de Waddenzeedijk gevolgd moet blijven worden. Ne pas de panique: het duurt voor het gevoel erg lang, maar over een klein weggetje gaat de bewegwijzerde route uiteindelijk ook gewoon rechtsaf de dijk af, richting Sexbierum.
Via het stukje tussen de ANWB-wegwijzers 8218 en 8215, tussen Sexbierum en Franeker, wordt de route uit het boek weer opgepakt. De weg die het centrum van Franeker inloopt, tot aan de zeer scherpe bocht richting het noorden, is in feite een slalompje door woonwijken, maar dat zal weinig problemen opleveren, alhoewel de bebording hier belangrijk is.
Voor fietsers die van de trein afhankelijk zijn, is Franeker zo'n beetje de laatste prettige plek om te besluiten om wel-of-niet aan het noordelijke deel van de route, via Dokkum, te beginnen. Voor de volledigheid: het noorden van Friesland is minder "open" als vaak vermoed wordt, en bovendien zijn er plekken waar Leeuwarden toch redelijk "vlakbij" de route richting Dokkum ligt (in de omgeving van Oudebildtzijl, routekaart 10).
Net voorbij Hogebeintum sluit de aangegeven route van kaart 10 niet aan op die van kaart 11. De laatste geeft de juiste situatie weer, volgens de bewegwijzering.
Net aangekomen bij de rand van Dokkum gaat de route meteen rechtsaf langs de Dokkumer Ee, richting Leeuwarden, maar het is ook mogelijk om Dokkum zelf te bezoeken (uiteindelijk wordt dan ditzelfde punt weer bereikt). Ten eerste is Dokkum zelf het extra lusje zeker waard, en bovendien is de Tienstedentocht ietsjes minder fameus dan de Elfstedentocht. De route uit het boek, door Dokkum zelf, is niet correct helemaal weergegeven. Het is, volgens de routeborden, niet Dokkum in, "ergens"180 graden draaien, en via precies dezelfde weg Dokkum weer uit.Wie dit stempeltje niet wil missen, moet er wel rekening mee houden dat het een heel gepuzzel kan zijn om de goede route in Dokkum aan te blijven houden. In juni 2000 "ontbraken" er in ieder geval nogal wat cruciale routebordjes. Desalniettemin was het te doen, met als prettige gedachte in het spreekwoordelijke achterhoofd, dat het begin- en eindpunt hetzelfde zou moeten zijn: het eerder genoemde toeristische fietspad langs de noordwestoever van de Dokkumer Ee.
De bewegwijzerde route volgt eigenlijk bijna overal de oever van de Dokkumer Ee. Op deze route is dat dus meer de rode stippellijn, en wordt dus ook de kern Birdaard zelf doorkruist. Sommige bruggetjes langs de Dokkumer Ee zijn overigens écht steil. Als het rustig is, dan zijn ze (al-dan-niet met een aanloopje) allemaal wel neembaar. Let wel: de aanwijzingen "Afstappen!" staan er wel gratis, maar niet voor niets...
Bij het gehucht Tergracht verlaat de route de oever van de Dokkumer Ee wel eventjes, conform het in het routeboek weergegevene, om zo bij de Finkumervaart te arriveren.De in het boek vermelde pont, bij het dorpje Wijns, maakt geen deel uit van de Elfstedenroute.
Bij het bereiken van de rand van Leeuwarden is het even rechtsaf, van het water af, en dan een stukje verder weer de eerste links (wijst zich vanzelf). De finishplaats van de enige échte Tocht der Tochten is niet zichtbaar, en het binnenrijden van (de bebouwde kom) van Leeuwarden ging in 2000 niet gepaard met een dito plaatsnaambord.
Actualiseringen? Aanvullingen? Commentaar? Correcties? 
